Riksrevisjonen med hard kritikk: Bustad avgjer om psykisk sjuke barn og unge får hjelp
Barn og unge med psykiske plager og lidingar får ikkje likeverdig hjelp i Noreg. Det slår Riksrevisjonen fast i ein ny rapport.
– Det er kritikkverdig at Helse- og omsorgsdepartementet ikkje har sørgt godt nok for at dei får den hjelpa dei treng, heiter det i rapporten.
«Kritikkverdig» er det nest høgaste kritikknivået Riksrevisjonen opererer med.
– Slik skal det ikkje vere. Det kan føre til at sjukdommen til barn og unge blir alvorlegare, sa riksrevisor Karl Eirik Schjøtt-Pedersen då han la fram rapporten tysdag.
Riksrevisjonen har undersøkt om barn og unge med psykiske plager og lidingar får nødvendige tenester frå kommunar og spesialisthelsetenesta.
– Rus og destruktiv åtferd
Fleire av funna er alarmerande. I 68 kommunar er det forhøgt risiko for at barn og unge ikkje får hjelp – verken frå kommunen eller spesialisthelsetenesta.
Særleg tala for det som blir kalla rask psykisk helsehjelp til ungdom, er urovekkjande. 80 prosent av dei store kommunane tilbyr dette, men berre 16 prosent av dei små har eit slikt tilbod, kjem det fram av rapporten.
– Barn og unge med psykiske plager og lidingar taper verdifull tid. Dei kan få skulevanskar, skulefråvær og skulefråfall, oppleve utanforskap og einsemd. Og det kan også føre dei ut i rus og destruktiv åtferd, sa Schjøtt-Pedersen i presentasjonen sin.
Eit av dei mest alvorlege funna er at helsesjukepleiarar behandlar pasientar dei ikkje er utdanna til å hjelpe.
Nesten 90 prosent av kommunane oppgir at helsesjukepleiarar behandlar barn og unge med psykiske lidingar – sjølv om meir enn 60 prosent av helsesjukepleiarane sjølv meiner dei ikkje har tilstrekkeleg kompetanse til samtalane dei må ta.
Rekker under 10 prosent
Over 70 prosent svarer i tillegg at dei ikkje opplever å ha nok tid. Ein helsesjukepleiar skildrar kvardagen slik i rapporten:
– Sjølv om eg kuttar til 20 minutt samtalar med kvar elev og sit langt over arbeidstid kvar dag, kan eg ikkje klemme inn meir enn cirka 20 samtalar om dagen. Dei to første vekene av skuleåret fekk eg inn cirka 310 ønske om samtale. Korleis skal eg då prioritere kven 20 av dei 310 som får samtale og kven av dei som må stå utan?
Også i spesialisthelsetenesta er situasjonen krevjande. Talet på tilvisingar auka med over 30 prosent frå 2019 til 2024, men bemanninga har ikkje følgt med.
I 6 av 22 helseføretak har talet på pasientar per tilsett auka med over 25 prosent. Andelen avslåtte tilvisingar varierer dessutan dramatisk – frå 0 til 39 prosent – avhengig av kvar i landet ein bur.
Slaktar regjeringa
Aina Stenersen i Frp, som sit i kontroll- og konstitusjonskomiteen, er krass i dommen sin.
– Regjeringa har svikta barn og unge med psykiske plager og lidingar, sjølv om statsminister Støre før valet i 2021 lova psykisk helsehjelp til alle unge, seier Stenersen til NTB.
Helsepolitisk talsperson for SV Kathy Lie deler bekymringa og meiner rapporten understrekar behovet for rask handling.
– Det er ei skam at vi ikkje klarer å hjelpe unge menneske som treng det som mest, seier ho til NTB.
– Kritikken frå Riksrevisjonen er krystallklar. Nettopp derfor er eg så stolt over at vi no har fått gjennom at opptrappingsplanen for psykisk helse både skal evaluerast og styrkjast.
Liknande funn
Rapporten tysdag er ei oppfølging av undersøkingar Riksrevisjonen presenterte i juni 2021 , der kommunane vart kritiserte for eit utilstrekkeleg tilbod innan psykiske helsetenester. Også då vart ulikt helsetilbod avhengig av bustad og lang ventetid trekt fram.
Den gongen konkluderte revisjonen med karakteren «alvorleg» – det nest høgaste kritikknivået som vart nytta på det tidspunktet.
I Stortingets behandling av rapporten bad kontroll- og konstitusjonskomiteen Riksrevisjonen om å følgje utviklinga av det psykiske helsetilbodet tett, særleg for barn og unge.
Ettersom fleire departement har ansvar for verkemiddel retta mot barn og unge med psykiske plager og lidingar, er rapporten tysdag avgrensa til helse- og omsorgstenester og fell dermed inn under Helse- og omsorgsdepartementets ansvarsområde.
