Reagerer på «valdtektsmyter» i Høiby-rettssaka: – Gjer meg sint
Samtykkelov-forkjempar Sara Heiervang meiner forsvararane til Marius Borg Høiby brukar skadelege forestillingar om valdtektsutsette i retten.
«Man skulle tro at man oppfatter et overgrep når det skjer».
Det sa forsvararen til Marius Borg Høiby, Ellen Holanger Andenæs, i retten då ho spurde ut ei av kvinnene som vitnar mot Høiby i den pågåande saka. Politiet skuldar Høiby for ei rekke lovbrot, inkludert fire valdtekter. Høiby nektar straffskuld for valdtekt.
Denne påstanden, og spørsmål som grev i kor vidt dei fornærma kvinnene umiddelbart forstod at dei var utsette for overgrep, kor vidt dei stritta imot eller at dei hadde frivillig sex først, provoserer Sara Heiervang. Ho er lege og har vore forkjempar for den nye samtykkeloven.
– Det gjer meg veldig sint. Eg skjønar at vi treng forsvarsadvokatar, og at dei gjer jobben sin, men eg opplever at dei ganske ofte bidreg til eit veldig usunt ordskifte rundt dette gigantiske samfunnsproblemet, seier ho.
Sjå svaret til forsvarar Ellen Holager Andenæs lenger nede i saka.
Eksempel på myter
Temaet vi snakkar om er såkalla «valdtektsmytar» – mytar eller tankar om korleis folk som er utsette for overgrep burde oppføre seg.
Også Dixi ressurssenter mot valdtekt skuldar forsvararane til Høiby for å nytte valdtektsmytar i rettssaka. Dei listar opp fleire eksempel på ulike valdtektsmytar i eit innlegg på Facebook, mellom anna at nokon som er utsette for valdtekt umiddelbart vil be om hjelp, eller at dei skjønar med ein gong at det var eit overgrep.
Dersom fornærma ikkje oppfører seg i tråd med desse mytane, kan historia deira bli mistrudd. Dixi kallar det fordomsfulle førestillingar og stereotypiar som påverkar etterforsking, bevisvurdering og avgjerder i domstolane.
Forsking viser også at normalisering av valdtektsmyter kan gjere det meir sannsynleg at nokon utfører overgrep. Gjerningspersonar kan bruke valdtektsmyter for å redusere kjensla av skuld.
Det var Aftenposten som omtala kritikken frå Dixi først.
Eksempel på «valdtektsmytar»
- Den utsette vil umiddelbart skjøne at det var eit overgrep.
- Den utsette ber om hjelp umiddelbart etter overgrepet.
- Den utsette er nedbroten og viser ingen teikn til glede.
- Den utsette vil motsette seg handlinga viss ho ikkje er ønskt.
- Den utsette har delvis skuld om hen sjølv har oppsøkt miljøet.
Også Rape Crisis England & Wales listar opp fleire eksempel på valdtektsmytar:
- Kvinner fortener å bli valdtekne viss dei drikk alkohol eller tar dop.
- Kvinner lyg om valdtekt for å få merksemd eller hemn.
- Det er ikkje valdtekt om ho ikkje skrik, spring vekk eller kjempar imot.
Skuld og skam
«Gjorde du noko motstand, sa du noko?»
«Når var det du definerte overfor deg sjølv at du var utsett for eit overgrep?»
«Var det då du byrja å lese i avisa om det, at du byrja å tenke det?»
«Kvifor gjekk du ikkje til politiet?»
«Kunne du motsett deg på noko tidspunkt dei handlingane han gjorde mot deg?»
Dette er nokre av spørsmåla dei fornærma som skuldar Marius Borg Høiby for valdtekt, vert møtte med av forsvaret.
Den såkalla «kvinna i Lofoten» har forklart at ho ikkje klarte å gjere motstand, at ho «forsvann inn i seg sjølv», og at ho først ikkje trudde ho hadde vorte utsett for noko straffbart.
Sara Heiervang har sjølv fortalt offentleg om at ho har vore utsett for overgrep. Kroppen hennar fraus til, og ho var ikkje i stand til å verken yte motstand eller snakke. Ho viser til studiar som seier at 70 prosent av overgrepsutsette reagerer med ein slik frysreaksjon. Det er også bakgrunnen for at ho har kjempa for ein samtykkelov.
Tanken om at ein skal seie tydeleg nei eller kjempe imot ein overgripar, er ein myte som kan få dei utsette til å kjenne på skuld og skam, meiner Heiervang.
– Å fryse til er ein heilt normal og god reaksjon som truleg kan redde liv. Det er eit overlevingsinstinkt som trer inn, seier Heiervang.
– Heilt forferdeleg
Når forsvarar i retten då sår tvil ved vitnemålet til personar som skuldar andre for overgrep, bidreg dei til å halde mytane i live, meiner Heiervang.
– Eg trur det er heilt forferdeleg. Av og til lurar du sjølv på kva som har skjedd. Traumeminna er ikkje kronologiske frå start til slutt; for dei fleste er det fragmenterte bilete eller minne. At nokon kjem og stiller spørsmål ved historia di, fuckar opp alt.
Ho meiner det er vondt, og for dei fleste overgrepsutsette også retraumatiserande, å bli møtt med slike spørsmål og påstandar.
– Å oppleve det framfor retten må vere utruleg vanskeleg, seier ho.
Kan spreie myter
Heiervang fryktar at bruken av valdtektsmytar i ei så profilert rettssak, kan bidra til å spreie slike mytar.
– Det bidreg til eit veldig uheldig ordskifte der ein stiller spørsmål ved kven som har skulda. Når det gjeld vald, er det berre den som påfører andre valden, som har skuld, slår ho fast.
Ho legg til at Høiby-saka ikkje berre handlar om valdtekt, men også vald i nære relasjonar. Ho meiner forsvaret impliserer at ei av dei fornærma kvinnene fortener vald på bakgrunn av korleis ho vert karakterisert av ekskjærasten sin og at ho har økonomisk motivasjon for å anklage Høiby.
Tar ikkje andre omsyn
Framtida.no har lagt fram kritikken for forsvararane til Høiby, Ellen Holager Andenæs og Petar Sekulic. Andenæs gir eit kort, oppsummerande svar på spørsmåla våre:
– Som forsvarar er oppgåva å hjelpe retten å bringe klarheit i om lovas vilkår for å dømme er oppfylde i den aktuelle saka. I samband med det må relevante omstende i den einskilde sak bringast fram for den dømmande rett.
– Andre omsyn er ikkje aktuelle å ta, slår ho fast.
– Mytar om det perfekte offer
Åsne Solberg, fagrådgivar i Juridisk rettshjelp for kvinner (JURK), meiner at valdtektsmytar i retten generelt er ein uting.
– Eg tenker at forsvaret bør halde seg for gode til det, seier ho på telefon til Framtida.no.
Ho slår fast at jobben til forsvararane er å prøve å slå tvil om faktumet som retten skal finne bevist. Dei skal hjelpe retten til å sjå alt som taler imot at den tiltalte er skuldig. Men ho meiner det er «trist og uheldig» om dei tyr til slike mytar for å diskreditere den fornærma.
– I denne saka ser vi at forsvararane går langt i å så tvil om truverdet til dei fornærma, og speler på valdtektsmytar. Eg er einig i korleis Dixi har formulert det i innlegget. Dei speler på mytar om kva som er det perfekte offer, seier ho.
– Desse mytane er ikkje fagleg forankra i traume- og valdsforsking. Til dømes kan ein person som har vore utsett for valdtekt ha vidare kontakt med gjerningspersonen og prøve å normalisere situasjonen. Det kan for mange utanforståande verke kontraintuitivt. Eg håpar at retten ikkje legg så mykje vekt på det.
Belastande politimelding
Solberg seier at det å politimelde ei valdtekt er eit viktig samfunnsoppdrag, men at det har ein stor kostnad for den fornærma.
– Vi veit at ei etterforsking er veldig belastande, men også, viss det blir rettssak, må du finne deg i å dekonstruere heile historia. Det er ein grunn til at mange diverre vel å ikkje politimelde, seier Solberg.
Ho meiner folk som er utsette for valdtekt ofte kan vente seg å møte på mytar i retten med mål om å diskreditere dei.
– Diverre er dette som vi ser i Høiby-saka truleg ganske representativt. Korleis forsvararane formulerer spørsmåla sine, kjem an på korleis dei tolkar oppdraget sitt, kva dei anser som strategisk, og kva som best varetek interessene til den tiltalte, seier ho.
Å bli utfordra på vitnemålet sitt i retten er «the name of the game», men det gjer det ikkje mindre belastande, understreker ho..
– Eg kan skjøne utruleg godt at det blir opplevd urimeleg. Kvinnene gjer ei samfunnsteneste ved å rapportere om ting som ikkje er greitt. Den personlege kostnaden av det samfunnsansvaret er veldig høg.
– Meir kunnskap i rettssalen
I fjor sommar tredde den nye samtykkelova i kraft. Lova krev tydeleg samtykke i ord eller handling. Tidlegare har lova kravd at valdtekta vart utført med bruk av vald, eller at den utsette var ute av stand til å motsette seg handlinga. No krev lova tydeleg samtykke i ord eller handling.
Marius Borg Høiby blir vurdert opp mot den tidlegare lova, sidan hendingane han er skulda for, skjedde før den nye lova tredde i kraft.
– Forhåpentlegvis får vi ein auke i domfellingar med samtykkelova, men vi er langt ifrå ferdige, seier Sara Heiervang.
Heiervang, som har kjempa for denne lova, slår fast at ein ikkje lenger kan seie at det ikkje var valdtekt fordi ein ikkje stritta imot, fordi ein fraus til.
– No har vi svart på kvitt at ein frys-reaksjon er legitim, og at det er eit nei. Den valdtektsmyten håpar eg at vi ikkje vil møte så mykje på i retten lenger. Nokre av mytane kan ein tenke på som ein påstand om at du «bad om det». No kan du ikkje seie det lenger, for det er tydeleg at det skal vere eit fritt gitt samtykke. Det tenker eg er veldig positivt, seier Heiervang.
Men dei andre mytane veit ikkje Heiervang om samtykkelova vil gjere noko med. Ho synest heile måten samfunnet behandlar seksuallovbrot på, bør endrast.
Heiervang meiner det idelle ville vore eigne rettssalar som berre handsama valdtektssaker, med eigne dommarar, meir fagkunnskap og fleire sakkunnige, der ein klarte å identifisere og slå ned på valdtektsmytar.
– At kvar einskild må stå og forsvare sin eigen traumereaksjon, synest eg er heilt bak mål. Vi treng meir kunnskap inn i rettssalen, i politiet og i heile rettsvesenet.
